صادق باشيم تو به ما ايمان نمىآورى و ما را تصديق نمىكنى ، و ممكن نيست « لو » در آيه ، شرطيه ماضويه امتناعيه قرار داد زيرا اولا جمله شرط داراى معناى استقبال است زيرا آنان مىگفتند هرچند در آينده راستگوئى ما ثابت شود تو - يعقوب - به ما با حسن نظر برخورد نمىكنى . و در نظر آنان ثبوت راستگويشان در آينده محرز و ثابت مىشده است . و ثانيا وقوع جمله شرط ، ممتنع نيست بلكه محتمل است ، زيرا احتمال دارد حضرت يعقوب آنان را در آينده مورد تصديق قرار دهد كه اين با « لو » شرطيه استقباليه تطبيق دارد . 2 - مقصود از جمله شرطيه بعد از « لو » در آيه ، فرض ثبوت صدق است نه امتناع آن ، تا بتوان گفت « لو » شرطيه ماضويه است . يعنى آنان قصد داشتند بگويند اگر ثابت شود راستگوئى ما ، باز به ما ايمان نداريد . و أمّا قوله : مىتوان گفت كه در اين شعر : « لا يلفك الراجيك إلّا مظهرا * خلق الكرام و لو تكون عديما » « 1 » دو احتمال در « لو » وجود دارد : 1 - « لو » شرطيه مستقبله به معناى « إن » باشد زيرا مراد شاعر اخبار از وجود جواب و جزاء « لا يلفك الراجيك » در نزد وجود شرط در آينده است . 2 - « لو » شرطيه ماضويه امتناعيه باشد زيرا كثيرا در همين معنا استعمال مىشود به طورى كه اين قسم اصل در باب « لو » و استعمال از آن است و مقصود شاعر فرض وقوع شرط و ترتب وقوع جزاء بر آن باشد با آنكه شاعر علم دارد كه شرط واقعيت ندارد و وقوع آن در زمان گذشته منتفى و ممتنع بوده است لذا جواب آن نيز منتفى مىباشد . تركيب شعر : « لا » ناهيه « يلفك » فعل مضارع مجزوم كه در اصل « يلفيك » بوده است و كاف مفعول است و « الراجى » اسم فاعل به رفع تقديرى و فاعل فعل قبل كه اضافه به ضمير كاف نيز شده است و « إلّا » ادات استثناء و « مظهرا » مفعول دوّم « يلف » و « خلق » جمع « خلقيه » به معناى طبيعت شخص و مفعول « مظهرا » كه

--> ( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 5 / 44 ، شرح شواهد المغني : 2 / 646 ، حاشية الصبان : 4 / 38 ، التصريح على التوضيح : 2 / 256 .